Mudlarking: tìm kiếm kho báu trong bùn và cuộc chiến ngầm bên bờ sông Thames

Giữa lòng London hiện đại, nơi những tòa nhà kính mọc san sát và nhịp sống đô thị hối hả, vẫn còn một góc tưởng như bị thời gian bỏ quên: bãi bùn dọc bờ sông Thames. Ở đó, không ít người, từ những nhà sưu tầm nghiệp dư cho đến người tìm kiếm sự an yên trong tâm hồn, đang âm thầm cúi mình tìm kiếm những mảnh vụn lịch sử. Họ gọi hoạt động đó là “mudlarking”: một trào lưu từng rất nhỏ bé đang đứng trước bước ngoặt lớn đầy tranh cãi.

Sông Thames lại đặc biệt vì một lý do này

Sông Thames không chỉ là huyết mạch của London, nó còn là một bảo tàng ngầm khổng lồ. Trải qua hàng nghìn năm cư dân sinh sống dọc theo bờ sông, vô số đồ vật đã rơi xuống lòng sông, từ nhẫn vàng thời Trung cổ, đồ gốm La Mã đến lược gỗ thời Trung đại. Và tất cả những cổ vật đó, lại được bảo tồn bởi một lớp bùn. Lớp bùn tại đây rất đặc biệt, giàu phù sa và cực kỳ ít oxy. Chính điều này đã khiến cho kim loại lâu rỉ sét, đồ hữu cơ như gỗ, da, xương… cũng không bị phân hủy nhanh. Đã có những món đồ xuất hiện y như lúc bị đánh rơi, bất chấp hàng thế kỷ trôi qua.



Với hơn 150 km, trong đó có 95 km bờ sông chịu ảnh hưởng của thủy triều, khu vực bãi bùn ven Thames được coi là di chỉ khảo cổ ngoài trời lớn nhất London. Và mỗi ngày, hai lần thủy triều rút là hai lần “cánh cửa thời gian” hé mở cho hoạt động Mudlarking. Tuy nhiên, hai lần triều này cũng khiến cho hoạt động này trở thành một cuộc chạy đua: nếu một vật bị cuốn ra khỏi lớp bùn bảo vệ, chỉ trong vài giờ hoặc vài ngày, nó có thể bị nước làm hỏng, mục nát hoặc biến mất vĩnh viễn.

Mudlarking là gì?

Theo cách gọi của những người nghèo ở London ngày xưa, Mudlarking là hoạt động lặn ngụp bên bờ sông để tìm phế liệu bán kiếm sống. Nhưng giờ đây, nó đã trở thành một thú vui mang đậm màu sắc lịch sử. Người tham gia, được gọi là “mudlarks”, sẽ đợi khi thủy triều rút để khám phá lớp bùn dọc bờ sông, nơi những món đồ thất lạc từ hàng trăm, thậm chí hàng ngàn năm trước có thể bất ngờ lộ diện. Chính với môi trường hoàn hảo giàu phù sa, rất nhiều đồ vật đã được phát hiện trong điều kiện gần như nguyên vẹn: chiếc lược gỗ thời trung cổ, khóa dây lưng Georgian, ống tẩu sứ, thậm chí cả hàm răng giả thế kỷ 18, cùng hàng loạt nhẫn vàng, vòng đồng, hay mảnh gốm hàng nghìn năm tuổi.

Một số hiện vật tìm được: 1. quả cầu dây xích từ năm 1600 - 2. đầu đá cẩm thạch La Mã - 3. còi từ thế kỷ 16 - 4. nhẫn vàng thế kỷ 15 - 5. dao găm thời Viking - 6. huy hiệu Trung Cổ - 7. răng giả thế kỷ 18 - 8. mắt kính vào những năm 1600

Một trong những người gắn bó sâu sắc với hoạt động này là Lucy Peel, một phụ nữ 44 tuổi, bắt đầu mudlarking như một cách phục hồi sau khi điều trị khối u não khiến thị lực của cô suy giảm. Việc kiên nhẫn lần tìm từng mảnh gốm trong bùn như một liệu pháp giúp cô tập trung và tìm lại sự kết nối với thế giới. Cô từng tìm thấy một mảnh gốm La Mã hơn 2.000 năm tuổi, một trải nghiệm khiến cô cảm thấy như được chạm vào quá khứ. Hay với Lara Maiklem, một nhà văn và mudlark lâu năm, mudlarking là hành trình giao cảm với tổ tiên. Bà chia sẻ cảm giác “rợn sống lưng” khi nhặt được chiếc giày từ thế kỷ 14 vẫn còn in dấu ngón chân người xưa. Với họ, mudlarking không chỉ là việc tìm kiếm cổ vật, mà còn là cách cảm nhận dòng chảy thời gian.

Cơn sốt mudlarking và một số hệ lụy kéo theo

Trong thời kỳ giãn cách vì COVID-19, nhiều người London phát hiện ra bãi bùn ngay trước cửa nhà họ ẩn chứa những điều kỳ thú. Những video ngắn “tìm kho báu” trên Instagram và TikTok, đặc biệt là tài khoản của Claire Mudd và Laurence Paige, đã đưa mudlarking trở thành trào lưu. Chính những video dạng “I spy” đã khiến hàng triệu người mê mẩn cùng dò từng chi tiết nhỏ xíu trong bùn đất để nhận diện cổ vật, tạo cảm giác “truy tìm kho báu” cho cộng đồng mạng.


Bùn bên bờ sông góp phần bảo tồn rất nhiều hiện vật

Với số lượt theo dõi tăng vọt, kéo theo lượng người tham gia vào hoạt động này tăng lên cùng với số lượng đăng ký xin giấy phép. Từ chỉ khoảng 2.500 người năm 2019, đến năm 2022 đã lên hơn 5.000 người. Và điều đó kéo theo một cuộc khủng hoảng chưa từng có.

Trước lo ngại bờ sông sẽ bị “cạo sạch” di vật, Cảng vụ London (PLA), đơn vị cấp phép chính thức cho hoạt động này, đã tạm ngừng cấp giấy mới và tiến hành nghiên cứu mức độ khai thác bền vững. Kết luận của họ, hiện không được công bố công khai, đề xuất giới hạn chỉ còn 4.000 giấy phép được duy trì. Danh sách chờ nhanh chóng vượt mốc 10.000 người và bị đóng lại, khiến nhiều người chơi kỳ cựu không kịp gia hạn và có thể phải dừng hẳn hoặc rời bỏ cuộc chơi sau nhiều năm. Với những người như Lucy Peel hay Jenny Ridgwell, việc mất giấy phép là một cú sốc. Với họ, mudlarking là một phần cuộc sống, thậm chí là liệu pháp tinh thần, phục hồi sức khỏe hay kết nối lại với thế giới sau biến cố cá nhân.

Hai lần một ngày, Elaine Duigennan thực hiện thú vui đào bùn tìm kho báu

Tuy nhiên, PLA lại không nghĩ vậy, họ cho rằng những người có kinh nghiệm lâu năm nên nhường lượt lại cho người mới, để đảm bảo công bằng. Đại diện PLA còn khuyến nghị rằng nếu mất giấy phép, những mudlarks có thể thay thế hoạt động này bằng việc đi xem triển lãm các hiện vật được thu thập. Tuy nhiên, hầu hết mudlark thật sự đều khẳng định: cảm giác thực địa, tận tay tự khám phá là điều không gì thay thế nổi.

Chính những mâu thuẫn này đã đặt ra một câu hỏi: Liệu có nên giới hạn số người tham gia để bảo vệ di sản? Hay phải làm sao để mở rộng cơ hội tiếp cận mà vẫn giữ được sự nguyên vẹn của kho báu lịch sử? PLA hiện đang cấp phép đặc biệt cho những người có đóng góp nổi bật như influencer có lượng theo dõi lớn, từng hỗ trợ giáo dục hoặc làm việc với bảo tàng. Tuy nhiên, không phải ai cũng có cơ hội đó. Nhiều influencer đang được ưu ái nhờ chia sẻ kiến thức, cho mượn hiện vật phục vụ giáo dục, trong khi số đông mudlark kín tiếng “đời thường” lại dễ bị loại khỏi danh sách.



Chính những người đưa mudlarking ra ánh sáng như Mudd và Paige cũng thừa nhận rằng chính họ đã góp phần khiến hoạt động này trở nên nổi tiếng, nhưng cũng tự gây hại cho mình. Sự nổi tiếng đi kèm với áp lực trách nhiệm, bị giám sát kỹ hơn và cũng là lý do khiến nhiều người không có cơ hội tiếp cận hoạt động thú vị này.

Vấn đề cốt lõi và tương lai của hoạt động mudlark

Thật ra theo PLA, vấn đề cốt lõi không chỉ là số lượng giấy phép, mà là vai trò của mudlarks trong việc gìn giữ di sản. Họ không chỉ tìm thấy 700 món cổ vật giá trị mỗi năm, mà còn là cánh tay nối dài của giới khảo cổ – vốn không đủ người để theo dõi sát bờ sông mỗi ngày. Các chuyên gia Bảo tàng Luân Đôn, bảo tàng Docklands, Viện khảo cổ đều khẳng định mudlarks là nguồn lực cực kỳ quan trọng để bổ sung phát hiện khảo cổ cho công chúng, nhiều hiện vật tiêu biểu trong triển lãm Docklands như nhẫn vàng Trung cổ, lược cổ, mõ tàu thế kỷ 16, dao găm Viking, phù hiệu Trung cổ, v.v. đều do người chơi phát hiện và gửi về.

Tuy nhiên, điều đó khiến PLA hiện đang phải cố gắng “giữ cân bằng”, với hy vọng rằng các triển lãm trưng bày vật tìm được có thể thay thế phần nào cảm giác “tự tay khám phá” – nhưng với những người như Maiklem, điều đó là không thể. Bởi mudlarking không chỉ là tìm được món đồ cổ – mà là khoảnh khắc trái tim chạm vào dòng chảy lịch sử, là khi bạn là người đầu tiên nhìn thấy một vật sau hàng thế kỷ chìm trong bùn.

Nguồn: [1][2][3]