Bí ẩn: Trung Quốc đang âm thầm xây dựng một trong những kính viễn vọng lớn nhất trên thế giới

Trong giới thiên văn học, việc xây dựng những chiếc kính viễn vọng khổng lồ không chỉ là cuộc chơi của khoa học thuần túy. Nó còn là một biểu tượng của sức mạnh công nghệ, tham vọng khám phá vũ trụ và gần đây, là một cuộc đua không chính thức giữa Mỹ và Trung Quốc.

Hiện tại, đang có tin đồn rằng Bắc Kinh đang âm thầm xây dựng chiếc kính viễn vọng lớn nhất thế giới với đường kính lên đến gần 15 mét. Điều này khiến cộng đồng khoa học phương Tây lập tức chú ý, không chỉ vì quy mô, mà còn bởi những ẩn ý phía sau tham vọng này.

Cuộc chạy đua trên bầu trời – Mỹ và Trung Quốc so kè không gian

Robert Kirshner, một nhà thiên văn học kỳ cựu người Mỹ và là người đứng đầu dự án kính viễn vọng Thirty Meter Telescope (TMT) với đường kính khoảng 30 mét, là một trong những người đầu tiên lên tiếng về khả năng Trung Quốc đang phát triển một kính viễn vọng khổng lồ. Điều này không phải vì ông muốn cạnh tranh đơn thuần, mà bởi vì nếu Trung Quốc thật sự đang tiến hành dự án này, nó có thể tạo ra bước ngoặt lớn trong cán cân công nghệ thiên văn toàn cầu, vốn là một lĩnh vực mà Mỹ lâu nay vẫn giữ vị thế dẫn đầu.


Gương của kính viễn vọng không gian James Webb có đường kính gần 6,5 mét

Hiện tại, những kính viễn vọng lớn nhất thế giới như Hubble với đường kính gương gần 2,5 mét, hay James Webb gần 6,5 mét đều thuộc về Mỹ và hoạt động trên quỹ đạo. Trên mặt đất, bốn kính viễn vọng lớn nhất lớn nhất, ba ở Mỹ và một ở Tây Ban Nha, có đường kính khoảng 10 mét. Nếu Trung Quốc thực sự hoàn thành được một kính gần 14,6 mét, họ sẽ vượt mặt toàn bộ các đài quan sát mặt đất hiện tại, trừ khi châu Âu kịp hoàn thành dự án gần 40 mét tại Chile. Tuy nhiên, do đặc thù việc xây dựng kính viễn vọng cỡ lớn đang gặp nhiều thách thức về kỹ thuật và tài chính, với chi phí ước tính lên đến 1-2 tỷ USD, đồng thời phải chế tạo những hệ gương ghép gồm hàng trăm tấm nhỏ như thiết kế của TMT tại Hawaii với 492 mảnh lục giác, kết hợp với việc vận chuyển lắp ráp, hệ thống điều khiển phức tạp khiến việc hoàn thành dự án này đang gặp nhiều khó khăn hơn dự kiến ban đầu.

Bằng chứng, sự im lặng và vì sao điều này quan trọng

Vấn đề là, phía Trung Quốc không công khai dự án này. Thay vào đó, chỉ có một vài dấu hiệu rò rỉ trên mạng xã hội: từ thông báo về việc một công ty quốc doanh thắng thầu chế tạo mái vòm cho kính viễn vọng 14,6 mét, đến bài đăng của sinh viên kể lại chuyến tham quan nơi có hệ gương của kính. Một nhà thiên văn học hàng đầu Trung Quốc cũng từng úp mở rằng ông hy vọng hoàn thành kính viễn vọng trước khi nghỉ hưu.


Có những dấu hiệu cho thấy Trung Quốc đang xây dựng kính thiên văn khổng lồ

Tuy nhiên, không có bất kỳ xác nhận chính thức nào từ chính phủ hay các viện nghiên cứu lớn của Trung Quốc. Điều này gây tò mò và lo ngại cho cộng đồng thiên văn quốc tế bởi vì nếu một quốc gia đang âm thầm đầu tư vào một dự án quy mô như vậy mà không công bố, có thể mục đích không chỉ nằm ở nghiên cứu khoa học đơn thuần. Kirshner nhận xét đây là điều “bất thường”, vì các quốc gia thường công bố rầm rộ khi sở hữu dự án tầm cỡ toàn cầu như vậy, tạo thêm nghi ngờ về động cơ thực sự phía sau của những thông tin kể trên.

Phản ứng từ phía Mỹ

Kirshner và các đồng nghiệp của ông, như Matt Mountain, người đứng đầu tổ chức quản lý kính Hubble và Webb cho NASA, đều cho rằng việc Trung Quốc tham gia mạnh mẽ vào lĩnh vực thiên văn có thể là dấu hiệu cho thấy họ đang chuẩn bị bứt phá trong cuộc đua công nghệ. Mountain cho rằng thiên băn học là “chất gây nghiện” đầu tiên cho khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học. Một khi thế hệ trẻ Trung Quốc được truyền cảm hứng từ vũ trụ, họ sẽ tiếp tục phát triển trong các ngành then chốt khác.

Chính vì vậy, Kirshner đã mang những thông tin mà ông thu thập được từ các đồng nghiệp biết tiếng Trung, kể cả việc xác định địa điểm nghi ngờ đặt ở cao nguyên Tây Tạng, để thuyết phục các nghị sĩ và Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) tiếp tục tài trợ cho dự án TMT. Ngoài ra, ông còn tranh thủ sử dụng câu chuyện về dự án Trung Quốc làm “đòn bẩy” để vận động chính phủ Mỹ duy trì hoặc tăng ngân sách cho các siêu kính viễn vọng lớn trong bối cảnh bị đe dọa cắt giảm ngân sách. Dù ban đầu gặp khó khăn vì đề xuất cắt giảm ngân sách dưới thời Tổng thống Trump, đến giữa tháng 7, Kirshner đã nhận được sự ủng hộ từ một ủy ban Thượng viện, đề xuất giữ lại ngân sách cho cả TMT lẫn dự án Giant Magellan Telescope với việc xây dựng một kính viễn vọng khác lớn với kích thước 25,3 mét, đặt tại Chile.


Dự án kính viễn vọng châu Âu dài gần 40 mét, được cho là lớn nhất thế giới, đang được xây dựng tại Chile

Điều quan trọng là mặc dù các kính viễn vọng không gian như JWST rất nổi tiếng, kính mặt đất vẫn đóng vai trò cực kỳ quan trọng nhờ khả năng lớn hơn, dễ bảo trì và cho phép quan sát chi tiết các vật thể xa xôi cũng như phát hiện các hành tinh có khả năng sống. Ngoài ra, không chỉ dừng lại ở cạnh tranh học thuật hay truyền cảm hứng thế hệ trẻ, các chuyên gia còn chỉ ra một khía cạnh nhạy cảm hơn: quân sự. Những kính viễn vọng siêu lớn không chỉ nhìn thấy các thiên hà xa xôi, mà còn có khả năng quan sát vệ tinh nhân tạo, vốn là một yếu tố quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh vũ trụ ngày càng gia tăng. Neil deGrasse Tyson từng viết trong cuốn Accessory to War rằng thiên văn học từ lâu đã gắn chặt với chiến tranh hiện đại từ việc xác định tọa độ cho đến theo dõi hoạt động trên quỹ đạo.

Nếu Trung Quốc hoàn thành kính viễn vọng lớn nhất tại bán cầu Bắc, trong khi châu Âu và Mỹ tập trung vào các đài quan sát ở bán cầu Nam, họ sẽ có lợi thế về tầm quan sát. Và trong một thế giới nơi thông tin là sức mạnh, việc kiểm soát góc nhìn cũng đồng nghĩa với kiểm soát phần nào cuộc chơi chính trị, quân sự ngày một căng thẳng giữa các cường quốc.

Nguồn: WSJ