Ngày 28 tháng 2 năm nay, Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran, và gần như ngay lập tức, eo biển Hormuz, tuyến đường thủy hẹp nối Vịnh Ba Tư với phần còn lại của thế giới, bị đóng cửa. Giá dầu lập tức tăng vọt. Lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu bắt đầu lan rộng. Nhưng nếu nhìn lại, đây không phải lần đầu tiên khu vực này rơi vào hỗn loạn và cũng sẽ không phải lần cuối. Trung Đông đã là tâm điểm của những cuộc tranh giành quyền lực trong nhiều thế kỷ, và lý do cốt lõi không chỉ nằm ở chính trị hay tôn giáo. Nó nằm sâu dưới lòng đất, trong những tầng đá trầm tích hình thành từ hàng trăm triệu năm trước. Địa chất và địa chính trị ở đây không chỉ song song tồn tại, chúng đan xen vào nhau một cách kỳ lạ và đẹp đẽ đến mức khó tin.
Để hiểu tại sao Trung Đông nắm giữ khoảng 12% trữ lượng dầu của toàn thế giới, theo một đánh giá năm 2024 trên tạp chí Results in Earth Sciences, chúng ta phải quay ngược lại hàng trăm triệu năm về trước, khi khu vực này còn là một vùng bờ biển yên tĩnh, không có gì đặc biệt.
Thời đó, rìa phía bắc của mảng kiến tạo Ả Rập, mảng lục địa khổng lồ nằm dưới Saudi Arabia và Vịnh Ba Tư hiện nay, là một "passive margin", tức là vùng bờ biển thụ động về mặt kiến tạo. Hãy hình dung nó giống như bờ biển phía Đông của nước Mỹ ngày nay: không có va chạm lục địa, không có núi lửa phun trào, chỉ là những đợt sóng biển lên xuống qua hàng triệu năm. Chính sự yên tĩnh đó lại là điều kiện lý tưởng để tạo ra dầu.
Ảnh vệ tinh của eo biển Hormuz, một điểm nghẽn chiến lược quan trọng đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu, nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman.
Tại sao Trung Đông lại có nhiều dầu đến vậy?
Để hiểu tại sao Trung Đông nắm giữ khoảng 12% trữ lượng dầu của toàn thế giới, theo một đánh giá năm 2024 trên tạp chí Results in Earth Sciences, chúng ta phải quay ngược lại hàng trăm triệu năm về trước, khi khu vực này còn là một vùng bờ biển yên tĩnh, không có gì đặc biệt.
Thời đó, rìa phía bắc của mảng kiến tạo Ả Rập, mảng lục địa khổng lồ nằm dưới Saudi Arabia và Vịnh Ba Tư hiện nay, là một "passive margin", tức là vùng bờ biển thụ động về mặt kiến tạo. Hãy hình dung nó giống như bờ biển phía Đông của nước Mỹ ngày nay: không có va chạm lục địa, không có núi lửa phun trào, chỉ là những đợt sóng biển lên xuống qua hàng triệu năm. Chính sự yên tĩnh đó lại là điều kiện lý tưởng để tạo ra dầu.
Ảnh vệ tinh của eo biển Hormuz, một điểm nghẽn chiến lược quan trọng đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu, nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman.
Theo giáo sư Edwin Nissen từ Đại học Victoria, Canada, khi mực nước biển lên xuống qua hàng triệu thế kỷ, vùng bờ biển này tích lũy lớp này chồng lên lớp khác: đá phiến giàu chất hữu cơ, đá cát xốp, đá vôi nứt vỡ, muối và lớp đá cứng phủ trên cùng. Các sinh vật biển chết đi, chìm xuống đáy, bị chôn vùi ngày càng sâu hơn dưới sức nặng của các lớp trầm tích mới. Dưới áp suất khổng lồ và nhiệt độ cao, chất hữu cơ đó dần biến thành dầu thô và khí tự nhiên. Đá cát và đá vôi với những khe nứt tự nhiên trở thành "bể chứa" lý tưởng để dầu khí tích tụ, còn lớp đá cứng phủ trên cùng giữ tất cả ở yên trong đó như một cái nắp khổng lồ.
Đây là một quá trình tự nhiên diễn ra ở nhiều nơi trên Trái Đất. Nhưng ở Trung Đông, có thêm một yếu tố đặc biệt xảy ra sau đó, một yếu tố biến vùng đất này thành kho dầu lớn nhất hành tinh.
Cuộc va chạm lục địa định hình tất cả
Khoảng 30 triệu năm trước, Biển Đỏ bắt đầu mở rộng ở phía tây nam, đẩy mảng Ả Rập trượt về phía đông bắc và đâm thẳng vào mảng Á-Âu. Đây không phải một vụ va chạm nhanh chóng, nó diễn ra chậm rãi, vài cm mỗi năm, nhưng với lực không thể cản được. Giống như hai chiếc xe hơi từ từ lao vào nhau với toàn bộ khối lượng của một lục địa đứng sau mỗi chiếc.
Hệ quả của vụ va chạm đó là dãy núi Zagros, một trong những dãy núi ấn tượng nhất trên Trái Đất, trải dài 1.600 km từ đông Thổ Nhĩ Kỳ xuống tận eo biển Hormuz ở cuối Vịnh Ba Tư, được hình thành. Giáo sư Mark Allen từ Đại học Durham gọi đây là "giấc mơ của nhà địa chất học". Trong khi hầu hết các dãy núi được tạo hình bởi băng hà và xói mòn, dãy Zagros lại trực tiếp phản ánh những nếp gấp của cuộc va chạm lục địa, những sườn núi dài, liên tục, chạy song song như vết nhăn trên tờ giấy bị ép mạnh ở hai đầu.
Bản thân các ngọn núi thì quá bị biến dạng để giữ dầu. Nhưng ở vùng lân cận, nơi địa hình nhẹ nhàng hơn, những nếp gấp tương tự dưới lòng đất lại tạo ra những cái bẫy địa chất hoàn hảo, nơi dầu và khí tự nhiên bị nhốt lại trong các vòm đá ngầm khổng lồ. Toàn bộ hệ thống trầm tích hàng trăm triệu năm tuổi đó, vốn đã sẵn dầu khí, giờ bị nén và gấp lại theo cách lý tưởng nhất để giữ chúng ở yên trong lòng đất.
Và còn một hệ quả khác của cuộc va chạm này: sức nặng của dãy núi Zagros đè xuống lớp vỏ Trái Đất tạo ra một vùng trũng hẹp và dài, chính là Vịnh Ba Tư ngày nay. Do Zagros ép xuống một vùng hẹp, Vịnh Ba Tư chỉ sâu tối đa 110 mét và rộng tối đa 340 km, một cái vịnh nông và hẹp theo tiêu chuẩn địa chất, nhưng đủ để chứa một lượng vận chuyển dầu khổng lồ mỗi ngày. Mọi thứ, từ trữ lượng dầu khổng lồ cho đến hình dạng của vùng vịnh, đều là sản phẩm của cùng một vụ va chạm lục địa diễn ra cách đây 30 triệu năm.
Tại sao dầu lại "mắc kẹt" ở eo biển Hormuz?
Một phần năm lượng dầu và khí đốt hoá lỏng của toàn thế giới phải đi qua eo biển Hormuz, một con đường hẹp chỉ khoảng 55 km ở điểm hẹp nhất, nối liền Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và ra biển khơi. Không có tuyến đường thay thế khả thi nào. Đây là điểm thắt cổ chai của cả nền kinh tế năng lượng toàn cầu.Quảng cáo
Và cũng như mọi thứ khác trong câu chuyện này, sự hẹp hòi của eo biển Hormuz không phải ngẫu nhiên, nó là kết quả trực tiếp của địa chất. Phần lớn đất Oman được cấu thành từ Semail Ophiolite, một khối đá đại dương khổng lồ bị đẩy lên mặt đất khi đại dương cổ đại nằm giữa hai mảng Ả Rập và Á-Âu bị đóng lại. Bán đảo Musandam, bao gồm phần bắc Oman và phần bắc Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, nhô ra vuông góc với dãy Zagros như một cái chốt cứng.
Địa hình nhấp nhô của dãy núi Zagros ở Iran có thể được nhìn thấy trong bức ảnh này, do một phi hành gia chụp từ Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS). Đảo Qeshm nằm ở phía đông bắc của eo biển Hormuz, thuộc phía lãnh thổ Iran
Theo nhà nghiên cứu Renas Koshnaw từ Đại học Georg August Göttingen, khi cuộc va chạm giữa hai mảng lục địa xảy ra, bán đảo cứng này buộc mặt tiền dãy núi Zagros, và theo đó cả Vịnh Ba Tư, phải bẻ cong lại như một cái ống bị gập. Kết quả là eo biển hẹp đến mức các tàu chở dầu khổng lồ gần như không có chỗ để di chuyển, và chúng buộc phải lướt qua rất gần bờ biển Iran. Đó không chỉ là vấn đề địa lý, đó là vấn đề địa chính trị sống còn.
Như giáo sư Allen đã nói một cách súc tích: eo biển Hormuz "tồn tại vì địa chất, nhưng tác động đến con người ở thời điểm hiện tại là bạn đang có một nút thắt hàng hải" và các tàu chở dầu đó ngồi rất gần bờ biển Iran. Đó là lý do tại sao mỗi khi có căng thẳng địa chính trị ở vùng vịnh, thị trường dầu toàn cầu lập tức dao động. Iran không cần phải làm gì nhiều, chỉ cần đe dọa đóng eo biển là đủ để gây chấn động.
Khi lịch sử 30 triệu năm vẫn đang điều khiển thế giới hôm nay
Câu chuyện về dầu mỏ Trung Đông là một ví dụ hoàn hảo về cách lịch sử địa chất sâu xa: hàng trăm triệu năm trầm tích, 30 triệu năm va chạm lục địa, tiếp tục định hình chính trị và kinh tế toàn cầu ở thời điểm hiện tại. Những người ra quyết định ở Washington, Tehran hay Tel Aviv đang di chuyển những quân cờ trên một bàn cờ mà địa chất đã vẽ ra từ trước khi loài người xuất hiện.Các mảng kiến tạo vẫn đang chuyển động. Mảng Ả Rập và mảng Á-Âu vẫn tiến về nhau với tốc độ khoảng 20 mm mỗi năm, đôi khi gây ra những trận động đất chết người. Dãy Zagros vẫn đang được nâng lên từng chút một. Eo biển Hormuz không đi đâu cả. Và dầu vẫn nằm đó, sâu dưới lòng đất, bị giam cầm bởi chính cái bẫy địa chất đã tạo ra nó.
Quảng cáo
Cuộc xung đột hiện tại ở Iran sẽ qua đi, như mọi cuộc xung đột trước đây. Nhưng địa chất thì không thay đổi. Và chừng nào thế giới còn phụ thuộc vào dầu mỏ, eo biển Hormuz sẽ tiếp tục là một trong những điểm dễ bị tổn thương nhưng quyền lực nhất trên bản đồ địa chính trị toàn cầu.
Nguồn: [1][2][3[4]
