Kỷ nguyên "trừng phạt" Big Tech có đang lặng lẽ khép lại?

Hôm qua mình có chia sẻ cái tin Bộ Tư Pháp Mỹ và Apple đang tìm cách dàn xếp, ngẫm ra thì đó có thể lại là những dấu hiệu cho sự dừng lại của kỷ nguyên trừng phạt.

Một tin tưởng như nhỏ, nhưng xâu chuỗi lại thì mình nghĩ nó đáng để suy nghĩ

Hôm qua đọc tin Apple và Bộ Tư pháp Mỹ đang trong giai đoạn đàm phán sớm để dàn xếp vụ kiện độc quyền nộp từ năm 2024, mình không thấy bất ngờ bằng việc tự hỏi: chuyện này đã xảy ra bao nhiêu lần rồi? Vụ kiện ban đầu cáo buộc Apple giới hạn “super app”, nôm na là ứng dụng đa năng tích hợp nhiều dịch vụ trong một nền tảng, hạn chế chơi game qua điện toán đám mây, ưu ái ứng dụng Messages của chính mình hơn bên thứ ba, và bó buộc ví điện tử với đồng hồ thông minh ngoài hãng. Đây từng được xem là một trong những vụ kiện độc quyền nghiêm trọng nhất nhắm vào Apple. Nhưng giờ hai bên đang trao đổi bản dự thảo thỏa thuận, và Apple đã và đang nỗ lực đưa ra nhiều đề xuất dàn xếp từ đầu năm. Mình không nghĩ đây là một sự kiện đơn lẻ mà là tín hiệu của xu thế xa hơn.

Bộ Tư Pháp Mỹ những năm gần đây hay dính vào các vụ kiện liên quan đến Big Tech như Google, Apple


Nếu chỉ nhìn vụ Apple-DOJ một mình, nó có thể chỉ là chuyện thường tình của quá trình tố tụng. Nhưng nếu anh em đặt vụ việc này cạnh những vụ việc khác như vụ kiện độc quyền công cụ tìm kiếm của Google, vụ mà nhiều nhà vận động chống độc quyền từng kỳ vọng sẽ dẫn đến việc buộc Google phải bán trình duyệt Chrome hoặc chia tách mảng quảng cáo, thì kết quả cuối cùng lại nhẹ nhàng hơn nhiều so với những gì người ta hình dung ban đầu, không có chuyện chia tách công ty. Và giờ đây, đến lượt Apple cũng đang đi theo hướng thỏa hiệp thay vì đối đầu tới cùng.

Nhưng rồi họ lại đang tìm hướng dàn xếp thay vì kiện tụng lâu dài với Apple

Ngoài ra, có một chi tiết khá quan trọng cần nói tới là Apple vừa thắng một trận chiến pháp lý về quyền tiếp cận dữ liệu thị trường cạnh tranh từ hơn chục cơ quan liên bang, kể cả CIA và Lầu Năm Góc, điều này cho Apple thêm đòn bẩy đàm phán ngay trước khi bước vào bàn thỏa thuận. Và quan chức thứ ba của Bộ Tư pháp hiện phụ trách mảng độc quyền được mô tả là ưu tiên dàn xếp hơn kiện tụng kéo dài, với lý do tiết kiệm ngân sách và mang lại lợi ích nhanh hơn cho người tiêu dùng. Nghe rất hợp lý trên giấy tờ. Nhưng mình vẫn thấy có gì đó không ổn khi ba câu chuyện lớn liên tiếp của ngành công nghệ Mỹ đều kết thúc bằng một cái bắt tay thay vì một phán quyết mang tính răn đe.

Trớ trêu là châu Âu lại đang đi ngược chiều

Một điểm đáng chú ý hơn là sự tương phản giữa hai bờ Đại Tây Dương. Trong khi Apple đang tìm cách dàn xếp êm đẹp với Mỹ, tòa án Liên minh châu Âu lại vừa bác đơn kháng cáo của Apple, giữ nguyên việc xếp iOS và App Store vào nhóm "gác cổng" (gatekeeper) theo Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số, một phán quyết cứng rắn buộc Apple phải mở cửa hơn nữa cho các cửa hàng ứng dụng, hệ thống thanh toán, và khả năng tương tác giữa các nền tảng. Và nói thiệt, đứng ở góc nhìn người dùng và với sự việc về thanh toán mình từng bị, mình nghĩ việc Apple xiết chặt việc thanh toán là một điểm hoàn toàn có lợi cho người dùng.


Ngược lại, Châu Âu vẫn kiên trì với con đường trừng phạt

Và với cách làm của Châu Âu, chính Apple, cùng một công ty, đang bị xử lý theo hai cách hoàn toàn khác nhau ở hai khu vực pháp lý lớn nhất thế giới công nghệ. Với mình, điều này gợi ý rằng "mức độ nghiêm khắc" với Big Tech không còn là câu chuyện của công lý tuyệt đối, mà là câu chuyện của bối cảnh chính trị từng nơi, từng thời điểm và có thể là việc vận động hành lang ở đằng sau đó.

Ai thực sự được lợi từ những cuộc dàn xếp này

Thẳng thắn mà nói, những người từng hy vọng vào một cuộc "đại phẫu" thị trường, ví dụ buộc Apple phải tách App Store thành một thực thể độc lập, hay buộc Google phải bán bớt mảng trình duyệt, gần như chắc chắn sẽ thất vọng với thông tin này.

Về cơ bản, các thỏa thuận dàn xếp thường mang tính chất "chỉnh sửa hành vi" hơn là "thay đổi cấu trúc," nghĩa là công ty cam kết nới lỏng một vài quy định, trả một khoản tiền phạt, rồi tiếp tục vận hành gần như nguyên vẹn mô hình kinh doanh cốt lõi. Với người dùng cuối như mình và anh em, thứ nhận được thường là những cải thiện nhỏ, dễ nhận thấy trong ngắn hạn nhưng không thay đổi cán cân quyền lực thị trường về lâu dài. Còn với các đối thủ nhỏ hơn, những công ty khởi nghiệp từng kỳ vọng một sân chơi công bằng hơn sau khi Big Tech bị "trừng phạt," họ vẫn phải cạnh tranh với những gã khổng lồ gần như nguyên vẹn sức mạnh, chỉ là có thêm vài điều khoản ràng buộc nhẹ nhàng.

Nhiều anh em có thể cho rằng Apple hay Google vận động hành lang mạnh mẽ quá. Thật ra mình nghĩ đơn giản, đó là một quy luật khá thực tế: kiện tụng kéo dài quá tốn kém, quá rủi ro về mặt chính trị, và trong lúc chờ đợi phán quyết, công ty bị kiện vẫn tiếp tục lớn mạnh thêm mỗi ngày. Đến khi tòa xử xong, thị trường đã thay đổi quá nhiều để phán quyết còn ý nghĩa như lúc kiện. Và nhìn xa hơn, nếu đúng là mô hình "dàn xếp thay vì trừng phạt" đang trở thành chuẩn mực mới cho các vụ kiện độc quyền lớn ở Mỹ, thì câu hỏi thật sự đáng quan tâm trong vài năm tới không còn là "công ty nào sẽ bị kiện tiếp theo," mà là "phán quyết có còn đủ sức răn đe để thay đổi hành vi của một công ty nghìn tỷ đô hay không." Với quy mô của Apple, Google, hay Meta hiện nay, cá nhân mình cho rằng câu trả lời đang nghiêng dần về phía không.