Vì sao size áo lại có XS, XL, XXL? Chữ X nghĩa là gì?

Chữ X thì đơn giản, nhưng đằng sau cái nhãn size là cả một dự án đo người của chính phủ Mỹ từ năm 1939, một bộ tiêu chuẩn ra đời năm 1958 rồi bị rút lại năm 1983, và chuyện vanity sizing mà các hãng vẫn làm tới bây giờ. Anh em coi bài này để biết họ đã chọn size ra sao và lưu ý khi mua đồ cho đúng size.

vanity sizing nghĩ là: cách ghi cỡ quần áo nhỏ hơn thực tế để làm vừa lòng người mua

Chữ X trên size áo đơn giản là viết tắt của "extra"

XL là extra large, XS là extra small, từ điển Merriam-Webster hay Cambridge đều ghi như vậy. Người ta dùng chữ X vì trong tiếng Anh âm "ex" đọc gần giống tên chữ X, nên lấy luôn X thay cho chữ extra. Muốn lớn hơn nữa thì thêm X: XXL, XXXL, rồi dài ra thì viết gọn thành 3XL, 4XL, 5XL. Nhờ vậy dải size kéo dài ra được mà không phải đặt thêm tên mới.

Nhãn size S trên một chiếc áo khoác len. Chữ S thì ai cũng hiểu, còn S ứng với số đo bao nhiêu thì tùy hãng. Ảnh: William J Sisti, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).

Trên mạng có một giải thích khá phổ biến là người ta chọn X chứ không chọn E vì chữ E in trên nhãn dễ bị nhòe, đọc nhầm thành F hay B. Nghe thì có lý nhưng mình tìm không ra tài liệu nào xác nhận chuyện này, nên anh em coi nó là giai thoại thôi, chưa có cơ sở.

Còn S, M, L có từ năm nào thì mình cũng chưa tìm được nguồn đáng tin chỉ ra một mốc cụ thể. Điều chắc chắn là S, M, L chưa bao giờ là một chuẩn chung, mỗi hãng tự quy định size của mình ứng với số đo bao nhiêu.

Trước thập niên 1940, quần áo may sẵn ở Mỹ gần như không có chuẩn size

Theo phó giáo sư Lynn Boorady (Buffalo State) trả lời TIME thì trước thập niên 1940, size đồ cho bé gái và thiếu nữ tính theo tuổi, size 16 là cho người 16 tuổi, còn size đồ phụ nữ thì chủ yếu dựa vào vòng ngực. Mà người cùng tuổi hay cùng vòng ngực thì dáng người đâu có giống nhau.

Chính báo cáo của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) năm 1941 cũng ghi rõ là áo cùng ghi một size nhưng mỗi hãng làm ra một kiểu, ít cái nào mặc vừa mà không phải sửa. Tiền sửa đồ có khi lên tới 25% giá cái váy. Đồ không vừa thì khách gửi trả, các hãng bán hàng qua catalogue nhận hàng trả về rất nhiều, người ở nông thôn mua qua bưu điện là khổ nhất. Mình thấy chuyện này giống y như anh em mua áo online bây giờ, chỉ khác là hồi đó chờ bưu điện chứ không phải chờ shipper.

Bộ Nông nghiệp Mỹ từng đo gần 15.000 phụ nữ để tìm ra chuẩn size

Từ 14/7/1939 tới 30/6/1940, Cục Kinh tế Gia đình (Bureau of Home Economics) thuộc USDA làm một cuộc đo đạc ở 7 bang là Arkansas, California, Illinois, Maryland, New Jersey, North Carolina và Pennsylvania. Tiền là từ chương trình việc làm WPA thời Đại suy thoái, có lúc dự án thuê tới 494 người lao động diện cứu trợ. Tổng cộng họ đo 14.698 phụ nữ, mỗi người được cân và đo 58 số đo khác nhau.

Một buổi đo người thời chương trình WPA (biển "USA Work Program" dưới góc phải). Bảng phía sau là sơ đồ các mốc giải phẫu, giống Figure 2 trong báo cáo năm 1941.

Kết quả được hai tác giả Ruth O'Brien và William C. Shelton công bố tháng 12/1941 trong ấn phẩm Miscellaneous Publication No. 454 của USDA, tên là "Women's Measurements for Garment and Pattern Construction". Phần phân tích thống kê dùng số liệu của 10.042 người.

Bìa ấn phẩm số 454 của Bộ Nông nghiệp Mỹ, in năm 1941. Bản scan đầy đủ có trên Internet Archive.

Cái mình thấy hay là họ phát hiện vòng ngực, thứ mà hồi đó dùng để chia size, không đoán được chiều cao. Người có vòng ngực 46–47 inch trung bình cũng không cao hơn người vòng ngực 32 inch. Theo họ thì kết hợp chiều cao với cân nặng mới là cách chia size chính xác nhất. Có điều theo Slate thì chính hai tác giả cũng hiểu là phụ nữ chẳng ai muốn khai cân nặng với người bán hàng, nên họ đưa thêm phương án phụ dựa trên một số đo phần thân trên cộng với nhóm chiều cao.

Hình 4 trong báo cáo: "người phụ nữ trung bình" với 34 số đo, đơn vị inch. Chiều cao trung bình là 63,16 inch, khoảng 1m60.

Bộ dữ liệu này cũng không hoàn hảo. Theo TIME thì người tham gia là tình nguyện, phần lớn là phụ nữ da trắng, thu nhập thấp vì cần tiền thù lao, nên không đại diện được cho cả nước Mỹ.

Chuẩn CS215-58 ra đời năm 1958, tới năm 1983 thì bị rút lại

Cuối thập niên 1940, Hiệp hội Bán hàng qua Thư Mỹ (Mail Order Association of America, có Sears trong đó) nhờ Cục Tiêu chuẩn Quốc gia (National Bureau of Standards, nay là NIST) phân tích lại bộ số liệu của USDA. Kết quả là năm 1958, Bộ Thương mại Mỹ ban hành chuẩn CS215-58 "Body Measurements for the Sizing of Women's Patterns and Apparel".

CS215-58 dùng size bằng số chứ không phải S, M, L. Cụ thể là size chẵn từ 8 tới 38 dựa trên vòng ngực, cộng thêm chữ T, R, S cho người cao, trung bình, thấp, và dấu cộng trừ cho vòng hông, ví dụ 14S+. Mà quan trọng là nó chỉ là chuẩn tự nguyện, hãng nào muốn theo thì theo, không theo cũng không sao.

Bìa bản lưu của chuẩn CS215-58 với dấu "WITHDRAWN" và ghi chú đã được thay bằng PS 42-70.

Sau đó chuẩn này được thay bằng PS 42-70. Tới ngày 21/3/1983 thì Bộ Thương mại rút luôn 5 chuẩn size quần áo (cho bé trai, thanh niên, bé gái, phụ nữ và trẻ nhỏ) mà Cục Tiêu chuẩn đang quản lý, để khu vực tư nhân lo. Hiệp hội ASTM lập tiểu ban D13.55 từ tháng 10/1982 để nhận việc này, và theo TIME thì từ năm 1995 ASTM mới bắt đầu công bố bảng số đo riêng. Nhưng bảng của ASTM cũng là tham khảo, các hãng vẫn tự làm size theo khách của mình.

Vanity sizing làm con số trên nhãn ngày càng ít ý nghĩa

Vanity sizing là chuyện hãng làm áo rộng ra nhưng vẫn ghi size nhỏ hơn, vì người mua thấy mình mặc vừa size nhỏ thì vui, dễ mua hơn. Theo TIME thì một chiếc size 8 năm 1958 tới năm 2011 tương đương size 00, và các hãng phải đẻ thêm size 0, 00 cho đủ dải size.

Đồ nam cũng không thoát. Năm 2010 tạp chí Esquire đo thử quần ghi vòng eo 36 inch của nhiều hãng thì có cái đo thực tế tới 41 inch, cái kiểu nhãn ghi một đằng, quần may một nẻo.

Có điều mình thấy cũng không nên đổ hết cho chiêu marketing. Vox có dẫn ý của giới làm nghề là các hãng chỉnh size theo đúng khách hàng mục tiêu của họ, và cơ thể người dùng cũng thay đổi qua mấy chục năm. Nên size M của một hãng thời trang trẻ và size M của một hãng đồ công sở khác nhau là chuyện bình thường.

Châu Âu chọn cách ghi luôn số đo cơ thể lên nhãn

Thay vì cãi nhau M là bao nhiêu, châu Âu có bộ chuẩn EN 13402, phần 1 ra năm 2001, quy định các số đo cơ thể, cách đo và một hình người (pictogram) để in lên nhãn. Về sau ISO cũng có bộ ISO 8559, phần 1 năm 2017 và phần 2 bản mới nhất năm 2025, cùng ý tưởng là ghi khoảng số đo cơ thể của người mặc vừa, tính bằng cm.

Ví dụ pictogram theo EN 13402: áo này dành cho người có vòng ngực 98–102 cm, vòng eo 86–90 cm, cao 174–178 cm.

Với mình thì đây là cách ghi hợp lý nhất, nhìn vào là biết áo dành cho người số đo bao nhiêu, khỏi đoán. Có điều đây là tiêu chuẩn chứ không phải luật, nên nhiều hãng vẫn in S, M, L như cũ, có hãng in thêm số cm bên cạnh.

Mua áo online thì nên nhìn số đo, đừng chỉ nhìn chữ

Sau khi đọc hết mấy tài liệu này thì mình rút ra mấy việc nên làm khi mua áo online:

Đo vòng ngực, vòng eo, vòng hông và chiều cao của mình một lần rồi ghi lại trong điện thoại, mua gì cũng có số để so.
Coi bảng size của đúng hãng đó, đúng dòng sản phẩm đó, vì cùng một hãng mà áo slim fit với regular fit cũng khác nhau.
Lấy một cái áo đang mặc vừa, đo ngang ngực và chiều dài áo rồi so với số đo áo trong bảng size, nếu shop có ghi.
Để ý shop ghi size Á hay size Âu Mỹ, vì cùng chữ M nhưng hai bảng này thường không giống nhau.
Đọc review có ghi chiều cao, cân nặng của người mặc, cái này nhiều khi còn có ích hơn bảng size.